شستشو فرش

مقدمات شستشو

    -غبارگيري
    غبار هميشه به صورت تركيبات مختلفي در هوا وجود دارد و ممكن است به صورت ذرات آهن ، كربن به شكل دوده ،
آلومين .و ساير مواد به داخل پرز فرش نفوذ كند . ذرات ريز غبار به صورت لايه اي نازك روي سطح و داخل پرزهاي فرش نفوذ مي كند . اين لايه ها جذب كننده ي رطوبت نيز هستند و در بلند مدت به صورت لكه هاي چرك روي سطح فرش پديدار مي شوند و حتي باعث پوسيدگي فرش نيز مي گردند .
    كانونهاي اجتماع غبار و خاك در درون فرش مكان مناسبي براي زندگي انواع حشرات مانند بيد است كه مي توانند الياف پشم را بجوند و از بين ببرند . بنابراين غبارگيري فرش هراز گاهي الزامي است .
    بهترين وسيله براي زدودن گرد و خاك و تميز نمودن فرش جاروهاي دستي و معمولي(جاروهاي رشتي و مشابه آن ها) مي باشد .استعمال اين قبيل جاروها با وجود آن كه وقت بيشتري را گرفته و تا حدودي خسته كننده مي باشند . معهذا جهت دوام فرش بيشتر توصيه مي شوند .
    به كار بردن جاروهاي برقي با دور كم هر چند روز يك بار بدون اشكال است ولي هرگز نبايد از جاروهاي برقي كه برس هاي چرخنده دارند بكار برد ، چه حركات چرخشي اين برسها باعث شكسته شدن الياف پشم و كنده شدن گره ها از جسم فرش مي شود و همچنين از گردش جاروبرقي در اطراف محل ريشه ها اكيداً خودداري مي شود چه با اين عمل ريشه ها به داخل دستگاه مكيده مي شود و از بين مي روند .
    نوصيه مي شود هر چند هفته يكبار با جاروبرقي و يا جاروي معمولي پشت فرش نيز جارو شود چون اين عمل گرد و خاك و ناپاكي هايي كه در پشت فرش رخنه نموده اند ، زدوده خواهد شد .
    در غبارگيري قالي و قاليچه ها هيچ گاه مانند پتو و ملافه روزانه آنها را تكان نداده و از پنجره و بالكن آويزان نكنيد . چون تكان دادن روزانه آن ها سبب شل شدن تدريجي گره ها و كنده شدن آنها از جسم فرش مي شود ( شدت خسارت بيشتر در محيط جانبي فرش بروز مي كند) و هم چنين آويزان كردن قالي و قاليچه ها علاوه بر آن كه آن ها را در معرض نزولات آسماني قرار مي دهد موجب آن مي گردد كه رنگ اين دست بافت ها نيز در اثر اشعه آفتاب به شدت تغيير نمايد .
    به دليل وجود ذرات خاك و گردوغبار كه در لابه لاي پرز فرش نفوذ كرده اند مي بايست قبل از شستشو آنرا به خوبي غبارگيري نمود . چنانچه ذرات گردوغبار از ميان فرش خارج نگردند هنگام شستشو با آب تركيب شده و تشكيل لايه اي شبيه گل در انتهاي پرز فرش مي دهند كه پس از مدتي باعث پوسيدگي زودرس فرش مي شود . در اين حالت با كوچكترين ضربه هاي ناگهاني و حتي با تا نمودن فرش جهت حمل و نقل احتمال تركيدگي و پاره شدن فرش بسيار است .

قبل از شستشو غبارگيري به طرق مختلف صورت مي گيرد :

۱- غبارگيري معمولي (دستي)

در اين حالت به چند روش فرش غبارگيري مي شود :
– برخي فرش را به پشت روي زمين پهن كرده و با چوب به پشت آن مي زنند ، سپس فرش را كنار زده و گردوخاك و ساير موادي كه بر روي زمين ريخته شده جمع مي نمايند و روي فرش را با جارويي زبر مي روبند .
– برخي نيز فرش را از پشت بر روي يك شبكه ي توري فلزي كه در ارتفاع مناسبي از زمين قراردارد پهن با چوب و يا وسيله ي ديگري به پشت آن مي زنند . در اين حالت كليه ذرات گردوغبار از فرش خارج شده و چون بين فرش و زمين فضاي خالي است ذرات گردوغبار دوباره به داخل فرش نفوذ نمي كند .
– در برخي موارد چهار نفر هر يك گوشه اي از فرش را گرفته و به ترتيب ضربه اي موجي شكل را به فرش وارد مي سازد و به اين ترتيب فرش از چهارطرف تكان داده شده و آلودگيهاي آن خارج مي گردد .
( نكته : ضربات چوب نبايد بنحوي محكم باشد كه به بافت فرش لطمه بزند .)
– برخي نيز فرش را محكم به زمين يا سطح سفتي مي كوبند تا غبار آن خارج شود . البته كوبيدن فرش بر زمين از جمله اعمال نادرست و بدترين نوع غبارگيري فرش است ، زيرا احتمال هر نوع آسيبي وجود دارد كه موجبات گسيختگي تارپود و پرز فرش را فراهم مي آورد .
چنانچه فرش كهنه و قديمي باشد يا داراي قسمتهاي رفو شده باشد ، هرگونه غبارگيري دستي كه همراه با ضربات شديد و ناگهاني باشد باعث وارد شدن آسيب هاي جبران ناپذير به فرش مي گردد .
• شايد بهترين روش در مورد فرشهاي جوان و نو بافت آن باشد كه فرش را از يك ارتفاع مناسب آويزان نمود و با چوب به آهستگي و از پشت به آن ضربه زد .
• در مورد فرشهاي قديمي بهتر آن است كه با استفاده از بررسيهاي نرم ذرات گردوغبار از لاي پرزهاي فرش بيرون آورد . سپس با جاروهاي برقي ذرات گردوغبار را از درون پرز فرش بيرون كشيد .
(نكته: در هنگام استفاده از جاروبرقي بهتر است نوك مكنده آن با فاصله اي مناسب از سطح فرش قرار گيرد تا ذراتي كه از فرش خارج شده و در هوا معلق نشده اند به خوبي جمع شده و دوباره به داخل فرش وارد نشوند .)
۲- غبارگيري ماشيني :
امروزه با پيشرفت فن آوري ، ابزارها و ماشين آلات خاصي براي غبارگيري فرش طراحي و ساخته مي شود .

الف : ماشين هاي ضربه زن مكانيكي :
نمونه هاي قديمي تر اين ماشين ها داراي عرض زياد بين ۵-۴ متر و طول بسيار كم بين ۲-۵/۱ متر است .درون اين دستگاه دو محور استوانه اي قرار دارد كه به هريك تسمه هاي پلاستيك يا برزنتي بسته شده است .هنگامي كه دستگاه روشن مي شود ، فرش از يك طرف به داخل آن هدايت مي شود . ابتدا توسط برسهاي مخصوص پرز فرش شانه مي شود تا از حالت نمدي و خوابيده خارج شده و بلند گردد . سپس توسط ريلهاي مخصوصي فرش به ميان محورهاي گفته شده هدايت مي شود . محورهاي مذكور به علت گردش سريع به دور محور طولي ، تسمه هاي برزنتي يا پلاستيكي را به صورت مكرر به پشت و روي فرش مي كوبند .
با توجه به اين كه پرزهاي فرش توسط برس ها حالت ايستاده يافته اند ذرات گردوغبار به راحتي از درون آنها خارج مي شوند . به اين ترتيب تمام فرش از يك طرف وارد غبارگيري شده و از طرف ديگر خارج مي گردد .
اين عمل قبل از شستشو و در طول شستشو انجام مي شود و دور برس غلطكتي برحسب نو و كهنه بودن و يا ضخامت فرش تنظيم شده و ضرب دستگاه حتي الامقدور نبايد محكم باشد .
در مورد فرشهاي قديمي و رفو شده بايد دقت شود تا آسيب جدي به فرش وارد نشود ، زيرا با ضربات شديد در اين دستگاه ممكن است فرش دوباره پاره شود و نياز به ترميم مجدد باشد .

ب- غبارگيري با دستگاه مكنده :
    گرد و غبار قاليهاي كهنه بوسيله برس يا جاروي نرمي در جهت خواب فرش جارو شده و بوسيله دستگاه مكنده جمع آوري مي شود .در اين حال بايد شدت مكثي دستگاه برحسب نو و كهنه بودن و يا ضخامت فرش بنحوي تنظيم شود كه ضمن خارج كردن گرد و غبار و كثافات از فرش باعث كنده شدن الياف و پرزهاي فرش نشود .
    ( نكته : هنگام تميز كردن قالبهاي كهنه بايد نسبت به « خواب» قالي توجه مخصوص مبذول گردد ، چرا كه بهم خوردگي و آشفتگي در خواب قالي پيدا شود « بافت قالي» تغيير شكل مي يابد و سبب پخش شدن اشعه انعكاسي مي گردد، در چنين حالتي قلي « بدنما » شده و لكه دار جلوه گر مي شود .)

ج- دستگاههاي جديد غبارگيري :
    در طي سالهاي اخير در ساخت دستگاههاي غبارگيري پيشرفت جديدي به وجود آمده است . دستگاههاي جديد غبارگيري از بازده بالايي برخوردارند و مي توان در زمان كوتاهتري تعداد زيادي فرش را غبارگيري نمود .
    اين دستگاه در واقع گردونه ي بزرگي است متشكل از يك استوانه بزرگ توري شكل ، كه در درون اتاقك بزرگتري قراردارد . گردونه متحرك از ميله هاي فلزي ساخته شده است و تا حدودي شبيه ماشين هاي لباسشويي عمل مي نمايد . اتاقك اين دستگاه داراي در بزرگي است كه پس از قراردادن تعداد مشخصي فرش ( برمبناي گنجايش دستگاه ) داخل آن ، بسته مي شود . سپس گردونه داخل دستگاه به حركت درآمده و با سرعت به دور خود مي چرخد . فرشها براثر حركت دوراني از پايين به بالاي گردونه و بالعكس حركت كرده و براثر آن گردو خاك آن كاملاً گرفته مي شود . گردوغبار خارج شده از فرش توسط كانال مكش هوا كه زير اتاقك قراردارد از ميان ميله هاي گردونه خارج شده و بوسيله كانال در يك جا انبار مي گردد . گاه امتداد اين كانال به درون حوضچه هاي آب است تا از آلودگي هوا نيز كاسته شود و هر از گاهي آب حوضچه تخليه مي شود .
    (نكته: در صورت استفاده از ماشين هاي غبارگيري جديد باز هم بايد ابتدا قالبهاي كهنه و قديمي را شناسايي نمود. زيرا براثر حركت مداوم قالبها در درون دستگاه ممكن است صدمات خاصي به فرش وارد گردد . گرچه در اين دستگاه نسبت به دستگاههاي قديمي حفاظت فرش بيشتر است و صدمه كمتري به آن وارد مي گردد .)

۳- بازرسي :
پس از انجام غبارروبي ، قبل از شستشو، فرش روي زمين گسترده مي شود و از نظر وجود لكه ، سوراخ و پوسيدگي بررسي مي شود تا از ايجاد خسارت احتمالي در حين مراحل شستشو جلوگيري نمايند .
گليم بافي و ريشه ها را قبل از شستشو بازديد كرده و ريشه ها را كاملاً از هم جدا نموده و در صورت لزوم مجدداً انتهاي ريشه ها را به صورت دسته هاي جدا مي بندند .

قاليشويي به روش جديد در كارخانه

امروزه نيز در كارخانه هاي قاليشويي روشهايي شبيه به شيوه قديمي اجرا مي گردد .به اين ترتيب كه ابتدا فرش را برروي زمين پهن كرده و همه آن را با آب خيس مي كنند .
نكته: معمولاً كارگاههاي قاليشويي را در بيرون از سطح شهر ايجاد مي نمايند تا حتي الامكان از آب نهرهاي كنار شهر استفاده شود و يا بتوان با حفر چاههاي عميق آب فراوان براي شستشو مهيا نمود).
پس از انكه تمام فرش به خوبي خيس شد مواد پاك كننده را به مقدار مناسب روي سطح قالي مي ريزند. سپس با برس هاي ويژه اي شروع به شستن فرش مي كنند . به اين ترتيب قسمتهاي چرك و آلوده قالي تميز مي گردد .
در برخي كارگاههاي قاليشويي دستگاههاي خاصي طراحي و ساخته اند كه داراي برسهاي بزرگ و دايره اي شكل مي باشد و توسط نيروي برق به حركت در مي آيد و به آهستگي سطح فرش را سائيده و نقاط تيره و چرك آن را مي شويد . پس از آنكه تمام فرش را شسته شده توسط شلنگهاي آب كه داراي دوش هاي پخش كننده آب است و فشار آب قابل تنظيم مي باشد و تمام فرش را شسته و مواد شوينده را به خوبي از قالي دور مي كنند.
(نكته: سطح فرش بايد حتي الامكان بوسيله برس شسته شود).
پس از آنكه مواد شوينده از لايه لاي پرز فرش خارج شد معمولاً فرش را به طور كامل و يكجا درون حوضچه هاي بزرگ آب فرو مي كنند تا به اصطلاح آبكشي شود .
(نكته: براي شستشوي فرش بايد از مواد پاك كننده و خنثي و يا مواد شوينده مخصوص فرش استفاده شود)
( نكته: بعد از شستشو با صابون فرش را آبكشي كرده و پس از آب آن را از نظر قليايي با PH مترو يا متل متالئين ارزيابي كنيد ، پس آب پس از آبكشي فرش بايد كاملاً صاف و خنثي باشد)
در صورتي كه در كنار كارگاههاي قاليشويي نهرهاي آب روان موجود باشد و يا بتوان توسط چاههاي آب ، جريان سريع و رونده اي از آب فراوان ايجاد نمود، فرش را در داخل آن قرار داده و براي چند ساعت به حال خود رها مي سازند تا مواد شوينده به طور كامل از درون قالي پاك و خارج شود . شايد بتوان گفت اين روش از بهترين و موثرترين راهها براي آبكشي فرش و زدودن مواد شوينده باشد و لذا به همين منظور است كه كارگاههاي مدرن و مجهز قاليشويي كه امكان استفاده از نهرها و رودخانه هاي طبيعي براي نيل به اين منظور در دسترس دارند، مي توانند عمليات شور قالي را به بهترين شكل انجام دهند.

به هنگام آبكشي فرش اغلب از پارو و برسهاي خاصي جهت زدودن بهتر مواد شوينده و آلودگي ها استفاده مي نمايند .
در كارگاههاي قاليشويي عموماً به جاي لوله كردن فرش و آبگيري آن تحت فشار قرار دادن از دستگاههاي خاصي استفاده مي گردد كه عملكرد آن شبيه دستگاههاي سانتريفوژ است . اين دستگاهها محفظه اي استوانه اي هستند كه فرش را داخل آن و به ديواره فلزي و مشبك آن مهار كرده و با روش شدن ، بسرعت و با حركت دوراني به چرخش در مي آيد . در اين حالت به خاطر نيروي گريز از مركز ، بيشتر آب موجود در درون قالي به طرفين هدايت شده و از درون ديواره مشبك كه در پشت قالي قرار دارد خارج مي گردد . در بسياري موارد اين دستگاهها مقداري حرارت توليد مي نمايند تا عمل خشك كردن قالي كمي تسريع يابد .
پس از آبگيري فرش آن را به همان روش قديمي يا بر روي سطح زمين پهن مي كنند تا خشك شود .
(نكته : فرش پس از شستشو بحالت گسترده در نور غير مستقيم خورشيد (از پشت و رو) آبگيري مي شود و بعد از خروج رطوبت اضافي بحالت نيمه مرطوب در معرض هوا آويخته مي شود ) .
همچنين فرش را بر روي دارها و داربست هاي بزرگ مي آويزند تا پس از ۳-۲ روز و در مجاورت هواي آزاد

و نور آفتاب خشك شوند . چنانچه فرش قبل از نيمه خشك شدن آويخته شود آب در پايين فرش جمع شده و باعث زردي و پوسيدگي قسمت انتهايي فرش خواهد شد .

برخي از كارگاههاي قاليشويي اقدام به ساخت گرم خانه هايي براي خشك كردن قالي نموده اند. در اين گرم خانه با ايجاد يك كانون حرارت مركزي توسط بخاري هاي بزرگ و يا ساير حرارت دهنده ها تمام فضاي گرم خانه را به طور مساوي حرارت مي دهند . سپس كليه فرش ها را به داربست هاي .يژه اي آويزان و در كوتاهترين زمان فرشها را خشك مي نمايند .
( نكته : اگر فرش در كارخانه خشك مي شود حرارت نبايد از ۴۰ درجه سانتيگراد تجاوز نمايد .)

منبع : دانشنامه فرش